Η Θεά Νέμεσις

Nemesis
Artist: Paolo Veronese

"Όταν η Νέμεσις εγκαταλείψει οριστικά τη Γη τότε θα
σημάνει το τέλος του τωρινού γένους των ανθρώπων .... "
Θεογονία Ησίοδος .


  Nemesis & Tyche, Athenian amphora
C5th B.C., Antikensammlung, Berlin


Νέμεσις: αρχαιότατη θεότητα, που μαζί με την Τύχη, την Άτη, τη Θέμιδα, την Ειμαρμένη και τις Μοίρες προσωποποιεί την έννοια της δικαιοσύνης, της αποκατάστασης της τάξης (όπου και όταν αυτή διαταράσσεται) και της ανθρώπινης μοίρας.
Στην ομηρική ποίηση, η Νέμεσις δεν αναφέρεται ως θεά, αλλά ως εθιμική ανάγκη τιμωρίας των ασεβών. 
 Για πρώτη φορά στον Ησίοδο γίνεται λόγος για την κόρη του Ωκεανού και της Νυχτός, τη σύντροφο της Αιδούς και της Θέμιδος (Θεογ. 223· Έργα 200). […] Η Νέμεσις είναι μια από τις δυσκολότερες ως προς την ερμηνεία τους θεότητες του ελληνικού πανθέου.
 Το όνομά της (από το «νέμειν») δηλώνει αυτήν που παρέχει δώρα στους λατρευτές της. Σημαίνει, όμως, και τη δίκαιη θεϊκή οργή που στρέφεται σε όποιους θνητούς καταπατήσουν την τάξη της φύσης και διέπραξαν ύβρη. 
Όταν η Θέμις (δηλαδή η κοσμική τάξη) περιφρονείται, τότε επέρχεται η Νέμεσις (δηλαδή η τιμωρία των αλαζόνων). 
Η Νέμεσις εκφράζει, δηλαδή, μια αντίληψη γνήσια ελληνική. 
Με το πρίσμα αυτό ερμηνεύτηκε η ήττα των Περσών στον Μαραθώνα: οι Πέρσες έφεραν μαζί τους ογκόλιθο παριανού μαρμάρου, για να στήσουν το τρόπαιό τους, σίγουροι για την τελική νίκη τους· γι’ αυτό τιμωρήθηκαν και ο ογκόλιθος αυτός χρησιμοποιήθηκε τελικά για το άγαλμα της Νεμέσεως στον Ραμνούντα […]
ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑΠΑΠΥΡΟΣ - LAROUSSE - BRITANNICA

Nemesis
Author: Alfred Rethel

Ύβρις → Άτη → Νέμεσις → Τίσις 

 Η ύβρις ήταν βασική έννοια της κοσμοθεωρίας των αρχαίων Ελλήνων. […] Αποδίδοντας την αντίληψη σχετικά με την ύβρη και τις συνέπειές της, όπως τουλάχιστον παρουσιάζεται στην αρχαιότερή της μορφή, με το σχήμα ὓβρις→ἂτη→νέμεσις→τίσις μπορούμε να πούμε ότι οι αρχαίοι πίστευαν πως μια «ὕβρις» συνήθως προκαλούσε την επέμβαση των θεών, και κυρίως του Δία, που έστελνε στον υβριστή την «ἄτην», δηλαδή το θόλωμα, την τύφλωση του νου. 

Αυτή με τη σειρά της οδηγούσε τον υβριστή σε νέες ύβρεις, ώσπου να διαπράξει μια πολύ μεγάλη α-νοησία, να υποπέσει σε ένα πολύ σοβαρό σφάλμα, το οποίο προκαλούσε την «νέμεσιν», την οργή και εκδίκηση δηλαδή των θεών, που επέφερε την «τίσιν», δηλ. την τιμωρία και τη συντριβή/καταστροφή του. Από την κλασική εποχή και μετά, σε πολλές περιπτώσεις οι έννοιες Άτη, Δίκη και Νέμεσις φαίνεται να αποκτούν στη συνείδηση των ανθρώπων ισοδύναμη σημασία, αυτήν της θείας τιμωρίας. Αναλυτικότερα:

 Ύβρις (βρις): στην κλασική ελληνική ηθική και θρησκευτική σκέψη, η οίηση, η αλαζονεία, η οποία υποδηλώνει ασέβεια και περιφρόνηση του μέτρου και των ορίων που διέπουν τις ανθρώπινες πράξεις στο πλαίσιο της τάξης του σύμπαντος. Είναι η αμαρτία στην οποία είναι περισσότερο επιρρεπείς οι ισχυροί και προικισμένοι άνθρωποι.

 NemesisNemesisΗ έννοια, γνωστή ήδη στον Όμηρο, αναπτύσσεται περισσότερο στη Θεογονία του Ησιόδου και στον Πίνδαρο. Ο υβριστής διαταράσσοντας την τάξη του Σύμπαντος, εγγυητής της οποίας είναι ο Ζευς, προκαλεί πάντοτε τη μήνιν των θεών.  
Η Νέμεσις και η Άτη, μοιραία θα επιφέρουν τη συντριβή του. 
Τούτο δηλώνεται σαφέστερα στην κλασική ελληνική τραγωδία, όπου η ύβρις είναι συνήθως το βασικό σφάλμα του τραγικού ήρωα. 
Το απλούστερο ίσως παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση του Ξέρξη στους Πέρσες του Αισχύλου: η αλαζονεία του να γεφυρώσει τον Ελλήσποντο με πλοία, αποτελεί αυθάδεια προς τη φύση, διότι μετέβαλε τη θάλασσα σε στεριά.
 Τιμωρείται με τη συντριπτική ήττα των Περσών στη Σαλαμίνα.
ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΊΔΕΙΑ ΠΑΠΥΡΟΣ - LAROUSSE - BRITANNICA
Ύμνος εις Νέμεσιν - Μεσομήδους του Κρητός [2ος αι. μ.χ. //Αφιερωμένος στoν Όμηρο (Omiros2). Dedicated to Omiros2//]
ΑΡΧΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Νέμεσι πτερόεσσα βίου ροπά,
κυανώπι θεά, θύγατερ Δίκας,
α κούφα φρυάγματα θνατών
επέχεις αδάμαντι χαλινώι,
έχθουσα δ' ύβριν ολοάν βροτών
μέλανα φθόνον εκτός ελαύνεις.
υπό σον τροχόν άστατον αστιβή
χαροπά μερόπων στρέφεται τύχα,
λήθουσα δε παρ πόδα βαίνεις,
γαυρούμενον αυχένα κλίνεις.
υπό πήχυν αεί βίοτον μετρείς,
νεύεις δ' υπό κόλπον όφρυν αεί

ζυγόν μετά χείρα κρατούσα.
ίλαθι μάκαιρα δικασπόλε
Νέμεσι πτερόεσσα βίου ροπά.

Νέμεσιν θεόν άδομεν αφθίταν,

Νίκην τανυσίπτερον ομβρίμαν
νημερτέα και πάρεδρον Δίκας,
α ταν μεγαλανορίαν βροτών
νεμεσώσα φέρεις κατά Tαρτάρου.


***********************************************

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
Ύμνος στην Νέμεσι.
Πτερωτή Νέμεσι, ισορροπία του βίου,

κυανόφθαλμη θεά, θυγατέρα της Δίκης,
συ που των θνητών τα κούφια ξεφυσήματα
συγκρατείς με αδαμάντινα χαλινάρια,
και καθώς απεχθάνεσαι των βροτών την ολέθρια ύβρι
τον κατάμαυρο φθόνο εξαποστέλλεις.


Κάτω από τον τροχό σου τον άστατο
που ίχνος δεν αφήνει
περιστρέφεται η χαρωπή των ανθρώπων τύχη·
ανεπαίσθητα πλησιάζεις σε κάθε παράβασι
και τον επηρμένον αυχένα ταπεινώνεις.


Με τον πήχυ σου πάντοτε τον βίο μετράς,
και πάντοτε συνοφρυωμένη παρατηρείς
ζυγό κρατώντας συνεχώς στο χέρι σου.
Ελέησον, μακάρια, συ που απονέμεις τα οφειλόμενα,
πτερωτή Νέμεσι, ισορροπία του βίου!

Την θεά Νέμεσι άδουμε την άφθαρτη,

την ορμητική Νίκη με τις απλωμένες φτερούγες,
την αδιάψευστη, και πάρεδρο της Δίκης,
συ που την μεγαλαυχία των θνητών
δικαίως καταστέλλοντας οδηγείς στον Τάρταρο!
Σύγχρονη Απόδοση: Ιαλυσσός.
 

Άτη (ἂτη): 1. σύγχυση, παραλογισμός, απερίσκεπτη παρόρμηση που προκαλείται από πλάνη, τύφλωση που στέλνεται από τους θεούς, σε Όμηρ.· απ’ όπου, η Άτη προσωποποιημένη είναι η θεά της βλάβης και της απερίσκεπτης συμπεριφοράς, Άτη, ή πάντας αάται, σε Όμηρ. Ιλ.· οι Λιταί έρχονται μετά από αυτή, θεραπεύοντας το κακό που εκείνη έχει διαπράξει, στο ιδ.
2. λέγεται για τις συνέπειες, α. απερίσκεπτη ενοχή ή αμαρτία, όπως αυτή του Πάρη, στο ιδ. β. όλεθρος, καταστροφή, σε Όμηρ., Τραγ.· λέγεται για πρόσωπα, ολέθριος, καταστροφικός, σε Αισχύλ., Σοφ.

LIDDELL & SCOTT, Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης
 .Alfred Rethel : "Η Νέμεσις"  (1837)
Ως θεότητα η Νέμεσις απέδιδε στον καθένα την ευτυχία ή δυστυχία που αντιστοιχούσε στην αξία του. 
Ο ρόλος της ήταν συγγενικός με αυτόν των Μοιρών. Μόνο που οι Μοίρες είχαν σχέση με την ειμαρμένη, προαποφάσιζαν τη μοίρα των ανθρώπων πριν ακόμη γεννηθούν, ενώ η Νέμεσις επιβράβευε ή τιμωρούσε κάποιον με γνώμονα το δίκαιο.

Ήταν η προσωποποίηση της "θείας εκδίκησης", όπως οι Ερινύες, αλλά δεν τιμωρούσε μόνο το έγκλημα, αλλά και κάθε "υπερβολή" και αλαζονεία. Τιμωρούσε τους υπερόπτες και προσπαθούσε να φέρει την ισορροπία ανάμεσα στην τύχη των ανθρώπων.

Έτσι ο Κροίσος, γεμάτος πλούτη και αλαζονεία, οδηγήθηκε από την Νέμεση στην εκστρατεία εναντίον του Κύρου και καταστράφηκε.
Στον Ραμνούντα της Αττικής, κοντά στο Μαραθώνα, λατρευόταν η Νέμεσις ως Ραμνουσία κι είχε περίφημο ιερό.
 Το άγαλμά της θεάς το είχε σμιλεύσει ο Φειδίας από μάρμαρο της Πάρου, που είχαν φέρει οι Πέρσες στο Μαραθώνα και το προόριζαν για να στήσουν τρόπαιο για τη νίκη που θα πραγματοποιούσαν ενάντια στους Αθηναίους.

Nemesis and the Furies/Erinyes

The Remorse of Orestes (1862) by William Frederic Bouguereau (1825–1905). The three furies "furiously" pursue Orestes who has just stabbed his mother.

Ας δούμε όμως το μυθολογικό πλαίσιο στο οποίο κινείται η Νέμεσις. 
 Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι υπήρχε ναός αφιερωμένος στη θεά στη Σμύρνη. 
Ορισμένοι συγγραφείς, μεταξύ των οποίων και ο Απολλόδωρος, γράφουν πως η Νέμεσις όταν ενώθηκε με τον Δία, γέννησε την Ελένη.
Παρόλο που η Νέμεσις υπέστη μεγάλη καταδίωξη για να αποφύγει τον πόθο του Δία, ενώθηκε μαζί του με τη μορφή χήνας, όταν ο Δίας είχε τη μορφή κύκνου.
Κατά την καταδίωξή της πέρασε η Νέμεσις χώρες και ηπείρους, θάλασσες όπου μεταμορφώνονταν σε ψάρι, και γενικά άλλαζε εκείνη συνέχεια μορφή.
 Η Νέμεσις γέννησε ένα αυγό το οποίο βρήκε στο δάσος ένας βοσκός και το έδωσε στη Λήδα.
Η Λήδα το έκλεισε σε ένα ερμάρι και όταν γεννήθηκε η Ελένη, την ανέθρεψε σαν κόρη της. Υπάρχουν άλλες δύο εκδοχές για το αυγό αυτό:


  • ότι ο Ερμής το έριξε στον κόρφο της Λήδας
  • ότι έπεσε από τον ουρανό.
Σύμβολα της θεάς είναι ο πήχυς και το χαλινάρι. Τα σύμβολα αυτά είναι ενδεικτικότατα της λειτουργίας της να προσμετρά τις ανθρώπινες σκέψεις, συναισθήματα, δράσεις και να θέτει ένα όριο στην αχαλίνωτη ασυδοσία του εγωισμού των ανθρώπων.
 Έτσι η έπαρση των θνητών έναντι των Κοσμικών Νόμων (ύβρις) και η κατάφωρη αδιαφορία για το Κοινό Καλό, σαρώνονται με τη δράση της Νέμεσης και εδώ μοιάζει με Συμπαντική Ζυγαριά που απονέμει αέναα Δικαιοσύνη.

Ορφικός Ύμνος

Εσένα τη Νέμεση καλώ,
τη βασίλισσα την πανίσχυρη,
μέσω της οποίας αποκαλύπτονται οι πράξεις των θνητών ανθρώπων,

την αιώνια, την αξιοσέβαστη, με την απεριόριστη όραση,
εκείνη που αγαλιάζει με το ορθό και το δίκαιο

[...]σε κάθε θνητό είναι γνωστή η επιρροή σου,
και οι άνθρωποι βογγούν πίσω από τα δίκαια δεσμά σου,
γιατί κάθε σκέψη καλά κρυμμένη στο μυαλό,
ξεκάθαρα αποκαλύπτεται στη θέα σου.

[...] Έλα ευλογημένη και ιερή Θεά, εισάκουσε την προσευχή μου,
και βάλε στη φροντίδα σου τη ζωή του πιστού σου,
την αγαθοεργή σου βοήθεια δώσε στην ώρα της ανάγκης,
και άφθονη ισχύ στη δύναμη της λογικής,
τις σκέψεις τις ασεβείς, τις αλαζονικές και τις χαμερπείς διώξε μακριά.